के हो रुघाखोकी ? कसरी बच्ने ?

रश्मी थापा

जाडो मौसम बढेसँगै मानिसमा विभिन्न किसिमका मौसम परिवर्तनका असर पर्छ । स्वास्थ्यमा पर्ने सबै भन्दा बढी समस्या भनेको रुघाखोकी हो । यसले मानिसलाई हैरान बनाउँछ ।

चिसोको कारण लाग्ने रुघा, खोकी र मर्कीले धेरै समस्या निम्त्याउन सक्छ । मौसम परिर्वतनका कारण हुने यी समस्याले मानिसको स्वास्थ्य अवस्थासँगै मनोबल कमजोर हुन्छ । यस्तो बेला प्रतिरक्षा शक्ति वृद्धि गराउन मानिसले एकदमै ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ ।

बदलिँदो मौसमसँगै अत्यधिक मानिसमा देखा परेका रुघाखोकीको विषयमा हामीले फिजिसिएन रोशन खड्कासँग कुराकानी गरेका छौँः

के हो रुघाखोकी ?

मौसममा परिवर्तन हुनसाथ मानिसको रोगविरुद्ध लड्न सक्ने प्रतिरक्षा शक्तिमा फेर बदल हुन्छ । जाडो मौसममा अन्य समयमा भन्दा रोग सार्ने भाइरसहरु बढी सक्रिय भएर बस्ने गर्छन् । कमजोर प्रतिरक्षा शक्ति भएका मानिसमा यस्ता भाइरसले आक्रमण गर्छन् जसका कारण रुघाखोकी लाग्ने गर्छ । सामान्य रुघा, खोकी, नाक बन्द हुने, जिउ दुख्ने, नाकबाट सिँगान बग्ने, टाउको दुख्ने, घाँटी दुख्ने, शरीरमा थकान हुने नै रुघाखोकी हो भनेर बुझ्दा हुन्छ ।

रुघाखोकीबाट बच्न कस्ता कुराहरु ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ ?

सामान्यतया हरेक मान्छेसँग रोगविरुद्ध लड्न सक्ने क्षमता हुन्छ । प्रतिरक्षा शक्ति कमजोर भएका मानिसहरुमा मौसम परिवर्तन हुनसाथ रोगहरु लाग्ने गर्छ । त्यसैले यो अवस्थामा ध्यान दिनु पर्ने मुख्य कुरा खानपिन, शारीरिक व्यायाम र शरीरलाई फिट एण्ड फाइन रुपमा राख्नु हो । यस्तो गरे साधारण रुघाखोकीबाट बच्न सकिन्छ ।

खानपिनमा कस्तो र कसरी ध्यान दिने ?

सामान्य छ नि ! सफा र सुरक्षित आहार जसमा भिटामिन, मिनिरल, काब्रोहाइड्रेट, प्रोटिन, फ्याट पाइन्छ त्यसको प्रयोगमा ध्यान दिने । सन्तुलित खाना खान सकिए मानिसलाई समस्या हुँदैन । मान्छेको स्वास्थ्यमा खानेकुराले प्रत्यक्ष असर पार्छ । त्यसैले खानेकुरा छनोट गर्दा ध्यान दिने । साथै, व्यायाम गर्ने जसले शरीरमा प्रतिरक्षा शक्ति बढाउन सहयोग गर्छ ।

बालबालिकामा रुघाखोकीले कस्तो असर पार्छ ?

मौसम परिवर्तनका कारण बालबालिकामा पनि प्रतिरक्षा शक्ति घट्ने गर्छ । बालबालिकालाई शारीरिक व्यायाम गराउन अलि अप्ठेरो पनि हुने गर्छ त्यसैले अभिभावकले उनीहरुको खानेकुरामा विशेष ध्यान दिनु पर्छ । पोषणयुक्त खानालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । व्यस्क मानिसमा हुने जस्तो प्रतिरक्षा शक्ति बालबालिकामा परिपक्व हुँदैन त्यसैले अलि धेरै ध्यान दिनुपर्छ ।

बालबालिकामा रुघाखाेकीबाट हुन सक्ने असरलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने ?

चिसोबाट बचाउने, न्यानो बनाएर राख्ने, खाना खानु र खुवाउनुअघि हात राम्रोसँग धुने । विशेषगरी बालबालिकामा श्वास–प्रश्वासको समस्या देखिने गर्छ जुन हावाबाट सर्ने गर्छ । यसबाट बच्न र असर नियन्त्रण गर्न सबैभन्दा पहिले रोग लाग्नबाट बचाउने, सरसफाई गर्ने, पोषणयुक्त खाने कुरा खुवाउने, सम्भव भएसम्मको व्यायाम गराउने । रोगसँग लड्न सक्ने क्षमतामा वृद्धि गराउने ।

वृद्धवृद्धामा रुघाखोकीको कस्तो असर हुन्छ ?

दीर्घरोगी वृद्धवृद्धालाई मौसम परिवर्तनका कारण श्वास फेर्न समस्या हुने गर्छ । पुराना रोग दोहोरिन सक्ने सम्भावना पनि प्रबल हुन्छ । खानपिन, व्यायाममा ध्यान दिन सकिएको खण्डमा असर न्यूनिकरण गर्न सकिन्छ ।

रुघाखोकी लागेको बेला अपनाइने घरेलु उपचार विधि कति प्रभावकारी हुन्छ ?

घरेलु विधिमा हामीले परम्परागत रुपमा खाने जडीबुटीहरुको प्रयोग हुने गर्छ । यसलाई हालसम्म वैज्ञानिक रुपमा उपयुक्त मानिएको छैन तर वर्षौंदेखि चलि आएको परम्परा, विधिलाई गलत हो भन्न सक्ने अवस्था छैन । कतिपय घरेलु औषधीको आफ्नै तथ्य हुन्छ । घरेलु उपचार विधिका फाइदा पनि हामीले देखेका छौँ । केही हदसम्म प्रभावकारी छ त्यसैले घरेलु उपचार विधिलाई प्रयोग नगर्नुस् भनेर भन्न सक्ने अवस्था छैन ।

रुघाखोकी लाग्दा चिकित्सकको सल्लाह बिना नै औषधी प्रयोग गर्ने चलन छ । यो कति हानिकारक हुन्छ ?

सल्लाह बिना कुनै पनि औषधी प्रयोग गर्नु प्रभावकारी हुँदैन । खानेकुरा ज्यादा खाँदा असर भए जस्तै औषधीको बढी प्रयोगले मानिसमा असर गर्छ । चिकित्सको परामर्श बिना प्रयोग गर्दा औषधी विष हुन सक्छन् । लामो समयसम्म नकारत्मक असर पर्न सक्छ । त्यसैले स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह अनुसार नै औषधी प्रयोग गर्न उचित हुन्छ ।

(प्रशिक्षार्थी)